Puls Žwiata
Sobota, 18 sierpnia 2018www.puls-swiata.pl
Puls Žwiata


Raport: Prawa człowieka w odwrocie

UE: prezydencja Grecji

Peter Gabriel

Projekty odbudowy WTC

Afganistan: trudna droga do pokoju

Kurdowie: ludzie bez ojczyzny

O┼Ť z┼éa: Korea P├│┼énocna

Strefa Kultury:
Literatura

Teatr

Kino

Muzyka

Wystawa

Kanon

BIBLIOTEKA:
LINKI

KSIĄŻKI

DOKUMENTY

GALERIA FOTO

 
ZALOGUJ



Kurdowie: ludzie bez ojczyzny

Nar├│d odrzucony
Autor: Michał Missala

Pa┼ästwa Bliskiego Wschodu dzieli bardzo wiele kwestii spornych. Ich granice s─ů cz─Östo nieuregulowane, maj─ů innych sojusznik├│w i wrog├│w, r├│┼╝ny jest ich stosunek do Izraela i kwestii palesty┼äskiej, wydzieraj─ů sobie ┼╝yciodajn─ů wod─Ö Tygrysu, Eufratu... Przyk┼éady mo┼╝na mno┼╝y─ç. Turcja, Syria, Iran i Irak zawsze zgadza┼éy si─Ö w jednym: sprzeciwie wobec niepodleg┼éego Kurdystanu.

Nar├│d odrzucony 1
Ruiny wioski w tureckim Kurdystanie, fot. Maciek Zych
Nar├│d odrzucony 2
Kurdowie irańscy, fot. Maciek Zych
Nar├│d odrzucony 3
Flaga Kurdów irackich i irańskich
Nar├│d odrzucony 4
Flaga Kurd├│w tureckich
Nar├│d odrzucony 5
Flaga Asyryjczyk├│w
Nar├│d odrzucony 6
Flaga irackich Turkmen├│w
Kurdowie uchodz─ů za najwi─Ökszy nar├│d pozbawiony w┼éasnego pa┼ästwa. Nie do ko┼äca jest to prawda, cho─ç s─ů zapewne najwi─Ökszym narodem, kt├│ry do uzyskania w┼éasnego pa┼ästwa d─ů┼╝y. Jest ich oko┼éo 25-30 milion├│w. Ilu dok┼éadnie nie wiadomo, bo bliskowschodnim pa┼ästwom, mi─Ödzy kt├│re podzielony jest Kurdystan, nigdy nie zale┼╝a┼éo na wykazaniu ich liczebno┼Ťci. Turcja wr─Öcz negowa┼éa istnienie samego narodu, jeszcze do niedawna nazywaj─ůc Kurd├│w „g├│rskimi Turkami”.
Wed┼éug przybli┼╝onych szacunk├│w najwi─Öcej Kurd├│w ┼╝yje w Turcji (oko┼éo 14 mln), nast─Öpnie w Iranie (6-8 mln), Iraku (4-4,5 mln) i Syrii (1-1,5 mln). Mniejsze spo┼éeczno┼Ťci kurdyjskie zamieszkuj─ů Armeni─Ö, Azerbejd┼╝an i Afganistan, wielu wyemigrowa┼éo do Europy (ok. 1 mln), zw┼éaszcza Niemiec (0,5 mln). Ca┼éy obszar Kurdystanu zajmuje ok. 520.000 km kw.
Kurdowie – cho─ç trzeba zaznaczy─ç, ┼╝e nie tylko oni – wywodz─ů swoje pochodzenie od staro┼╝ytnych Med├│w, kt├│rzy w 612 roku p.n.e. zdobyli asyryjsk─ů Niniw─Ö (dzi┼Ť Mosul) i stworzyli rozleg┼ée pa┼ästwo, wkr├│tce jednak przy┼é─ůczone przez Cyrusa do cesarstwa perskiego. W VII wieku, podbici przez Arab├│w, znale┼║li si─Ö w kr─Ögu cywilizacji islamskiej. Na prze┼éomie XII i XIII stulecia kurdyjska dynastia Ajjabid├│w sprawowa┼éa w┼éadz─Ö w Egipcie, Syrii, Nubii i Jemenie. Jej za┼éo┼╝yciel Salah ad-Din, znany powszechnie jako Saladyn, jest dla milion├│w muzu┼éman├│w jedn─ů z naj┼Ťwietniejszych postaci w historii. Pow├│d jest prosty: pokona┼é krzy┼╝owc├│w, odbieraj─ůc z ich r─ůk Jerozolim─Ö.
Czasy nowo┼╝ytne przynios┼éy pierwszy podzia┼é Kurdystanu. Pod Cza┼édyranem w 1514 roku stan─Ö┼éy naprzeciw siebie armie perska i osma┼äska. Su┼étan Selim obieca┼é utrzyma─ç autonomi─Ö kurdyjskich ksi─Östw. Z ich pomoc─ů wygra┼é bitw─Ö i przej─ů┼é wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç ziem kurdyjskich. Mimo zwierzchnictwa szacha lub su┼étana, jeszcze do po┼éowy XIX wieku kurdyjskie ksi─Östwa cieszy┼éy si─Ö znaczn─ů niezale┼╝no┼Ťci─ů. W owych czasach wystarcza┼éa lojalno┼Ť─ç wobec w┼éadcy, a kwestie etniczne mia┼éy podrz─Ödne znaczenie. Kurdowie wsp├│┼étworzyli ┼╝ycie polityczne, gospodarcze i kulturalne zamieszka┼éych przez siebie pa┼ästw. Pod tym wzgl─Ödem przypominaj─ů Litwin├│w, Bia┼éorusin├│w, Ukrai┼äc├│w i S┼éowak├│w, kt├│rych elity tak┼╝e by┼éy asymilowane przez s─ůsiad├│w o ugruntowanej tradycji kulturowej lub pa┼ästwowej. Kurdyjski ruch narodowy narodzi┼é si─Ö w zasadzie dopiero w XX wieku w odpowiedzi na nacjonalizm Turk├│w, Pers├│w i Arab├│w.

Kurdystan turecki

Mniej wi─Öcej po┼éowa wszystkich Kurd├│w ┼╝yje w Turcji, przede wszystkim w po┼éudniowo-wschodniej Anatolii. Problem kurdyjski pojawi┼é si─Ö wraz z powstaniem wsp├│┼éczesnej Turcji, w kt├│rej od Kurd├│w wymagano wyrzeczenia si─Ö w┼éasnego j─Özyka, kultury i poczucia odr─Öbno┼Ťci narodowej. Jest swoistym paradoksem, ┼╝e jednym z tw├│rc├│w tureckiego nacjonalizmu by┼é urodzony w Diyarbakïrze Ziya G├Âkalp, kt├│ry nie ukrywa┼é swojego kurdyjskiego pochodzenia.
Mog┼éo by─ç inaczej. W drugiej po┼éowie XIX wieku ruch „M┼éodych Osman├│w” zamierza┼é przekszta┼éci─ç feudalne Imperium Osma┼äskie w „Ameryk─Ö Wschodu”, nowoczesne pa┼ästwo wszystkich zamieszkuj─ůcych je narod├│w. Nie uda┼éo si─Ö. Su┼étan odrzuci┼é ich koncepcje po powstaniu bu┼égarskich ch┼éop├│w i przedsi─Öwzi─Ötej pod has┼éem obrony chrze┼Ťcijan interwencji Rosji w 1877 roku. Wraz z dalszym s┼éabni─Öciem pa┼ästwa wzmaga┼éy si─Ö napi─Öcia religijne i etniczne. ┼Üladami Bu┼égar├│w zamierzali p├│j┼Ť─ç Ormianie. Aby zneutralizowa─ç ich d─ů┼╝enia w┼éadze w Stambule wykorzysta┼éy spo┼éeczny antagonizm dziel─ůcy pastersk─ů i rolniczo-miejsk─ů ludno┼Ť─ç wschodniej Anatolii. Ot├│┼╝ pasterzami byli w wi─Ökszo┼Ťci muzu┼éma┼äscy Kurdowie oraz mniej liczni Turkmeni, a rolnikami i rzemie┼Ťlnikami chrze┼Ťcija┼äscy Ormianie oraz Asyryjczycy. Do pierwszych pogrom├│w Ormian, w kt├│rych sw├│j udzia┼é mieli tak┼╝e Kurdowie, dosz┼éo w 1894 roku.
Podczas I wojny ┼Ťwiatowej w┼éadze tureckie postanowi┼éy wysiedli─ç z Anatolii licz─ůc─ů sobie 1,75 mln os├│b spo┼éeczno┼Ť─ç ormia┼äsk─ů. Przynajmniej 600 tysi─Öcy Ormian zosta┼éo zabitych. „Oczyszczone” z Ormian miejscowo┼Ťci zasiedlili Kurdowie. G├│ruj─ůca nad wschodni─ů Anatoli─ů g├│ra Ararat, kt├│ra znajduje si─Ö w herbie wsp├│┼éczesnej Armenii, sta┼éa si─Ö te┼╝ jednym z symboli narodowowyzwole┼äczej walki Kurd├│w, kt├│rzy na prze┼éomie lat dwudziestych i trzydziestych odpierali na jej stokach ataki wojsk tureckich. W powsta┼éej na gruzach Imperium Osma┼äskiego Turcji g┼é├│wn─ů przeszkod─ů na drodze do budowy jednolitego narodowo pa┼ästwa sta┼éa si─Ö bowiem nie sprawiaj─ůca dot─ůd wi─Ökszych problem├│w spo┼éeczno┼Ť─ç kurdyjska.
Niewiele brakowa┼éo, a Kurdowie wybiliby si─Ö na niepodleg┼éo┼Ť─ç. 10 sierpnia 1920 roku w podparyskim Sèvres pa┼ästwa ententy wymusi┼éy na Turcji podpisanie traktatu pokojowego, na mocy kt├│rego p├│┼énocno-wschodnia Anatolia mia┼éa by─ç przy┼é─ůczona do Armenii, a w po┼éudniowo-wschodniej mia┼é powsta─ç autonomiczny Kurdystan. Po roku mia┼é si─Ö odby─ç plebiscyt, w kt├│rym Kurdowie zadecydowaliby czy chc─ů utworzy─ç w┼éasne pa┼ästwo. Zgodnie z postanowieniami traktatu do Kurdystanu m├│g┼é r├│wnie┼╝ zosta─ç przy┼é─ůczony traktowany odr─Öbnie okr─Ög Mosulu. Op├│r Turk├│w przed niekorzystnymi dla nich rozwi─ůzaniami, kl─Öska greckiej interwencji oraz nieporozumienia mi─Ödzy samymi aliantami doprowadzi┼éy jednak do renegocjacji postanowie┼ä traktatu z Sèvres. Zawarty 24 lipca 1923 roku traktat w Lozannie nie wspomina┼é ju┼╝ ani o podzielonej uprzednio mi─Ödzy ZSRR i Turcj─Ö Armenii, ani o Kurdystanie. Trzy lata p├│┼║niej Ankara zrzek┼éa si─Ö na rzecz Iraku (w├│wczas mandatu brytyjskiego) praw do Mosulu w zamian za udzia┼é w zyskach z wydobywanej w jego okolicach ropy naftowej.
Pierwsze powstania Kurd├│w przypomina┼éy zryw ch┼éop├│w z francuskiej Wendei. Buntownicy, kt├│rym przewodzili przewa┼╝nie przedstawiciele dawnej hierarchii, domagali si─Ö przywr├│cenia kalifatu, odwo┼éania zakazu dzia┼éalno┼Ťci bractw sufickich, a nawet zniesienia przymusu szkolnego.

JeÂli chcesz przeczytaŠ ca│y artyku│ zaloguj siŕ
JeÂli nie posiadasz konta, zarejestruj siŕ

wersja do wydruku



AktualnoÂci:
Japońskie fascynacje...
Koreańska awangarda ...
Akustyczna Marika...
Wszystkie wojny fotor...
Naga prawda o pilotac...

Kapela ze Wsi Warszawa

Kimar Studio

wypady.pl

Subnet Internet (C)2003